‘De laster is als een wesp die u lastig valt, en tegen welke men geen enkele beweging moet maken, tenzij men zeker is haar te doden; anders herhaalt zij haar aanval met des te groter woede’, zo sprak een eeuw of wat geleden de Franse dichter en verzamelaar van spreuken, anekdotes en aforismen, Nicolas Chamfort.

Aan die wesp moest ik denken bij het herlezen van een joods verhaal uit de wereld van het chassidisme, de stroming van vrome maar ook vrolijk orthodoxe joden, ontstaan in de eerste helft van de 18e eeuw in Polen. Ik vertel u dat verhaal enigszins ter vermaak, maar grotendeels ter lering. Het gaat als volgt.

Een boer heeft roddelpraatjes verteld over iemand. Hij krijgt spijt en vraagt aan de rabbi hoe hij boete kan doen. ‘Verzamel een zak vol kippenveren. Ga daarmee door het hele dorp en leg op ieder erf, bij elke deur één veer.’ De boer doet dat en komt terug om te vragen of hij nu genoeg gedaan heeft. ‘O nee, nog niet. Nu moet je een zak nemen, langs alle huizen gaan en elke veer die je hebt neergelegd weer oppakken.’ De boer protesteert dat dat een onmogelijke opgave is, omdat de meeste veren allang door de wind zouden zijn weggeblazen. Dan antwoordt de rabbi: ‘Zo is het ook met jouw roddel- en lasterpraatjes. Je spreekt ze zo gemakkelijk uit, maar hoe je het ook probeert, terughalen kun je ze niet.’

Mij dunkt, juist in christelijke kringen zouden we ons de wijsheid van deze gedachten eigen moeten maken. Er wordt zoveel gekletst en gefantaseerd dat de lust je soms vergaat om het een en ander tegen te spreken. Nu weet ik wel: niet elk kletspraatje is laster. Zo vernam ik in een vorige gemeente eens via via dat een bepaald gemeentelid plotseling overleden was. Toen ik spoorslags naar het sterfhuis ging om de weduwe te condoleren, deed de ‘overledene’ hoogstpersoonlijk en in blakende welstand de deur open…

Soms heb je te maken met een onschuldige vergissing. Laatst las ik in een krantenartikel dat ondergetekende geboren en getogen Amsterdammer zou zijn. Die mededeling is volkomen correct in het geval Amsterdam vervangen wordt door Den Haag. Vergissen is menselijk en journalistieke onnauwkeurigheden zijn nu eenmaal moeilijk uit te bannen. Lastiger wordt het wanneer de dingen lasterlijk worden. Een koster van katholieke huize zei eens tegen zijn pastoor: ‘Eerwaarde, de mensen zeggen nog wel eens tegen me: “Nou, die pastoor van ons, die praat wel wat graag met vrouwen.” U weet hoe conservatief de mensen hier zijn en hoe graag ze roddelen. Wat moet ik zeggen als ze er weer over beginnen?’ De pastoor legde herderlijk zijn hand op de schouder van de koster en zei: ‘Dan moet je zeggen: het is beter met vrouwen te praten en aan God te denken, dan met God te praten en aan vrouwen te denken.’

Dat is wijs en goed gesproken, maar intussen wordt door zulk geroddel soms toch veel venijn de wereld ingespoten. Hoe daarmee om te gaan? Ik zou diverse bekende bijbelteksten kunnen citeren, maar geef nu eens de voorkeur aan een oude Griekse wijsheid.
Op een morgen wandelde de Griekse filosoof Socrates door de stad Athene. Er kwam een man naar hem toe, die zei: ‘Socrates, ik moet je iets vertellen over je vriend die…’ Socrates viel hem in de rede en vroeg: ‘Ging je boodschap al door de drie zeven?’ De man keek verbaasd: ‘De drie zeven?’ Socrates antwoordde: ‘Ja, de drie zeven. De eerste zeef is de waarheid. Weet je zeker dat het waar is wat je zeggen wilt?’ De man bloosde: ‘Nou, zeker, nee, dat niet, maar ze zeggen het…’ Socrates vervolgde: ‘Dan gebruikte je vast de tweede zeef. De zeef van het goede. Is het iets goeds wat je over mijn vriend wilt vertellen?’ De man aarzelde: ‘Goed? Nee, integendeel…’ Socrates keek bedenkelijk: ‘Dan gebruikte je toch zeker wel de derde zeef? Is het noodzakelijk dat je dit aan mij vertelt?’ Ook dat moest de man ontkennen. ‘Wel’, sprak Socrates, ‘als dat wat je me wilt vertellen niet waar is, niet goed is en niet noodzakelijk is, vergeet het dan en belast mij er niet mee. Goedemorgen!’

Over roddelen gesproken… Ik heb me via via laten vertellen dat men (in de praktijk is dat vaak maar één onbekende fantast!) beweert dat ik binnenkort met emeritaat ga omdat ik ontslagen word. Als men bedoelt: ontslagen van allerlei verplichtingen, dan deel ik dat lot met alle gepensioneerden. Als het anders is, ben ikzelf blijkbaar de laatste die over dit ontslag nog moeten worden ingelicht. Ook heb ik me via via laten vertellen dat ik met emeritaat ga omdat ik van de hele Bijbel niets meer geloof en daarom mijn harp na veertig jaar aan de wilgen hang. In feite tokkel ik vrolijker dan ooit op Bijbelse snaren!

Zo, en nu maar hopen dat deze niet ontslagen en nog altijd met hart en ziel in Jezus Christus als Zoon van God en Verlosser der wereld gelovende pastor de wesp waarmee ik begon in één ferme tik finaal verpletterd heb…

André F. Troost

Zondag

Waarom toch heeft de kerk zonder enige opdracht van Hogerhand de sabbat op zaterdag ingeruild voor een wekelijkse rustdag op zondag? Waar in de Bijbel staat dat wij niet meer op de laatste maar op de eerste dag van de week moeten rusten van ons werk? Is de instelling van de zondag niet een puur menselijk verzinsel en hebben zowel joden als zevendedagsadventisten niet het grootste gelijk van de wereld als zij op zaterdag sabbat houden? Is de vroegchristelijke kerk niet gewoon gezwicht voor heidense praktijken? Was die zogenaamde eerste christelijke keizer Constantijn in 321 niet gewoon een slimme jongen die vriend en vijand aan zich verbond door het uitroepen van de zondag als officiële feestdag? Zowel de heidense zonaanbidders van de Mithrasreligie als de volgelingen van Jezus waren er blij mee! Maar sinds wanneer wordt in de Tien Geboden gesproken over een rustdag op de eerste dag? Nergens toch?

Mijn stelling is: de kerk heeft helemaal niets ingeruild. Nooit heeft de vroegchristelijke kerk gezegd: laten we nu die joodse sabbat op zaterdag maar afschaffen en er de zondag als opstandingsdag van Christus voor in de plaats stellen. Zo is het gewoon niet gegaan.

Hoe is het dan wel gegaan? In korte lijnen als volgt. Al snel bestond de kerk voornamelijk uit bekeerde heidenen. Toen de vraag opkwam welke religieuze voorwaarden aan hen gesteld moesten worden, kwamen de apostelen overeen dat zij niet al te zwaar belast dienden te worden, bijvoorbeeld met de verplichting zich aan alle joodse wetten te houden. In Handelingen 15 kun je daar uitvoerig over lezen. Men moest zich onthouden van offervlees dat aan de afgoden was gewijd, van bloed, van vlees waar nog bloed in zit en van ontucht. ‘Als u zich hier aan houdt, doet u wat juist is.’

Was dit echt alles? Dat kan geen mens geloven. De apostelen kunnen onmogelijk bedoeld hebben dat doden en stelen was toegestaan, mits men zich maar aan deze vier regels hield. Zonder enige twijfel heeft men nooit de Tien Woorden willen verdonkeremanen. Toch is het opvallend dat het onderhouden van de sabbat niet aan bekeerde heidenen wordt opgelegd. In de praktijk zou dat ook onmogelijk zijn geweest: men diende in die tijd gewoon op zaterdagen én zondagen te werken. De heidense religies kenden wel vrije feestdagen, maar die vielen wisselend op verschillende weekdagen. Vóór het jaar 321 had geen christen een vrije zaterdag of zondag. Wat deed men wel? Men ging op de eerste dag van de week voor of na werktijd naar een samenkomst van de gemeente. Op zondag brak men het brood, richtte men liefdemaaltijden aan en vierde men avondmaal, niet ter ere van als heren en goden aanbeden keizers, maar ter gedachtenis aan de Heer en God Jezus! Niet de zonen van Zeus, maar de Zoon van de Ene stond op de vroege morgen van de eerste dag centraal.

Kortom, nooit is aan de eerste christenen gevraagd de joodse traditie van de zevende dag op zich te nemen. Nooit heeft men willens en wetens de zevende dag ingeruild voor de eerste, zoals men ook nooit de besnijdenis heeft ingeruild voor de doop. Die merkwaardige gedachte is pas veel later opgekomen, helaas. Sabbat en besnijdenis zijn tekenen van het verbond van God met Israël. Met groot respect daarvoor blijft de kerk van die heilige tekenen af. De kerk van Christus (van joodse én heidense origine!) heeft haar eigen tekenen: het water van de doop én brood en wijn op de eerste dag. Dat wij vervolgens op die eerste dag vrij zijn zoals joden op zaterdag, is een gewoonte die wij dankbaar ontlenen aan Gods verbond met Israël.

Tot slot. Waarom heeft Christus zelf niet duidelijker instructies gegeven op dit punt? Mijns inziens omdat Hij de doorbraak van Gods rijk op zeer korte termijn verwachtte en de Grote Sabbat al voor ogen had. En al geeft de Allerhoogste de wereld veel meer tijd tot omkeer dan de vroege kerk kon vermoeden, die Eeuwige Sabbat verwachten ook wij, met groot verlangen.

André F. Troost

SJAALTJE

Met mijn rug naar de gemeente spreek ik de kinderen aan. ‘Ik zie er op zondag wel erg zwart en somber uit, vinden jullie niet? Mijn toga is zo donker als de nacht.’ Even is het stil. Dan priemt een vingertje de lucht in en met stralende ogen zegt ze, kijkend naar mijn togabef: ‘Maar u hebt wel een mooi wit sjaaltje!’

Het dragen van een zwarte toga is onder predikanten tegenwoordig meer uitzondering dan regel. Bij de bevestiging van een predikant elders in het land was ik enige tijd geleden de enige onder de collega’s die er zo sombertjes uitzag. Nu heb ik een enigszins behoudende inslag en in mijn Amsterdamse jaren ben ik eraan gewend geraakt het etiket ouderwets te dragen, dus wakker kan ik er niet van liggen, maar opmerkelijk is het wel. Ik stond te midden van mannen en vrouwen die in witte en grijze gewaden waren gekleed, opgesierd met kleurige stola’s die alles een nog veel fraaier aanzien gaven.

Ik zal er geen lelijk woord van zeggen, want per slot van rekening is die toga helemaal geen kerkelijke dracht, maar een instelling van mensen oftewel van het bestuur van de (toen nog) Nederlandse Hervormde Kerk. Dat bestuur vond het destijds maar niets dat voorgangers zich tooiden in de meest uiteenlopende kledij. Een zekere uniformiteit zou passend zijn en daartoe koos men het gewaad van geleerden, rechters en advocaten: de zwarte toga. En dat terwijl de Bijbel zo’n donkere dracht nergens voorschrijft, al gaan ook de rabbijnen in de synagogen zo stemmig gekleed. Ooit in de Schrift iets gelezen over priesters of levieten in akelig zwart? Zwart is de kleur van de rouw, althans, in veel culturen. Wij zijn geschapen om te wandelen in het licht. In de Islam, daar zie je veel zwart! Ga maar eens in Mekka kijken, daar ziet het zwart op straat.

Wat je aan kledingvoorschriften in de Bijbel wel vindt? Ik denk aan Prediker 9:8. ‘Draag altijd vrolijke kleren, kies een feestelijke geur.’ Dus, dames (en heren!): trek iets vrolijks aan en kies ook een lekker geurtje! Die goede, oude Statenvertaling raadt ons zelfs aan om voor de kleur wit te kiezen: ‘Laat uw klederen te allen tijd wit zijn, en laat op uw hoofd geen olie ontbreken.’ Nota bene, ‘te allen tijd’! In alledaags Hollands: altijd! De broeders en zusters van de Broedergemeente in Amsterdam en Zeist en waar ook ter wereld, die op zondag zichzelf en hun kerk geheel in het wit steken, staan dus op bijbelse grond… De kerkzaal is een bruiloftszaal!

Intussen sta ik zondag aan zondag in mijn akelig zwarte toog u de blijde boodschap te verkondigen. U verwacht dat ik aanspreek, maar toch niet als aanspreker? Wordt het niet hoog tijd dat ik mij een andere toga aanschaf, een wit gebedskleed, met bijbehorende fleurige stola’s, in de kleuren van het kerkelijk jaar?

Sinds jongstleden zondag stel ik die aankoop nog even uit. ‘U hebt wel een mooi wit sjaaltje!’ Zo is het maar net. Over symboliek gesproken! Symbolischer kan het niet.
Bijbelser kan het niet. Mijn toga is zwart. Zeker, voornamelijk zie ik er zwart uit. Dat is in overeenstemming met de realiteit van dit aardse bestaan. Telkens weer is de wereld zwart als de nacht. ‘Niemand is goed, zelfs niet een’, lees ik in de Bijbel. ‘Iedereen heeft gezondigd en ontbeert de nabijheid van God’, schrijft Paulus in de brief aan de Romeinen. Zwart als een protestantse toga, zo is mijn ziel voor God.

Maar hoor nu het evangelie: ‘U hebt wel een mooi wit sjaaltje!’ Over mijn zwarte toga heen straalt het licht van die bef, dat ‘sjaaltje’: kraakhelder en sneeuwwit. Zie je dat zo’n bef lijkt op twee zonnestralen? Kleine stralen, heel klein, zeker. In het heilig evangelie beleven we nog maar een klein begin van verlossing. De grote doorbraak moet nog komen. We zijn hooguit als wachters in de nacht. Maar het licht van de dageraad is al te zien, de zon begint al te schijnen. ‘U hebt wel een mooi wit sjaaltje!’

Ik heb niets tegen witte toga’s. Maar ik vind mijn eigen zwarte exemplaar nog mooier.
Vanwege dat sjaaltje: wit als de morgen die komt.

10 november 2011

Hij was bij God, Hij was er kind aan huis,
meer nog dan wie de hemelen bewonen
dicht bij de Bron, Licht bij de Vader thuis,
koning gezalfd, de kleinste van de zonen:
David, de herder, drager van het kruis,
Israël zelf – de hemel zal Hem lonen!

Hij kwam van God, gaf al zijn glorie prijs,
wilde een mens, de Zoon des mensen wezen;
Lam Gods, om ons kwam Hij, kyrieleis,
zijn pijn, zijn striemen hebben ons genezen:
Hij gaat ons voor, Hij leidt ons op de reis,
wij zijn in Hem uit onze dood verrezen.

Hij is bij God, Hij zetelt hoog naast Hem,
tot Hij, de nacht voorbij, zijn macht zal tonen,
vijand en vriend, iedereen hoort zijn stem!
Dan zal Hij vuur en zwaard voorgoed onttronen,
nieuw wordt de wereld, één Jeruzalem –
dan zal de hemel ons met vrede kronen.

André F. Troost, oktober 2011
melodie: psalm 119

Uit de krant kom ik te weten dat de Oegstgeester school waarop een van mijn kleinkinderen
zit, een 'streng gereformeerde' school is. Dat blijkt onder andere uit het feit dat het
schoolbestuur een meester ontslagen heeft omdat hij samen is gaan wonen met een man.
Heel Holland op de achterste benen: wat een schurkenstreek, typisch streng gereformeerd,
onmenselijk, niet van deze tijd, schande!

Nu weet ik uit zeer betrouwbare bron dat die school helemaal niet zo streng is als wordt
gesuggereerd. Bovendien weet ik uit meer dan één bron dat er wel iets meer aan de hand
is dan de pers ons op de mouw speldt. Bedoelde meester is namelijk niet alleen gaan
samenwonen met een man, maar heeft daarbij zijn ernstig zieke vrouw, met wie hij tot op
heden nog altijd getrouwd is, en ook zijn kinderen verlaten. Nog maar een paar maanden
geleden baden de kinderen in de klas met de meester mee voor zijn zieke vrouw, nu krijgen
ze te horen dat de meester niet meer bij zijn zieke vrouw en hun kinderen woont maar bij
een onbekende mijnheer. Ik heb twee dikke boeken in de kast staan die beide zeggen dat
dit overspel heet: de Bijbel en de Dikke Van Dale. Die twee dikke boeken staan natuurlijk
ook in de kast van de 'strenge' school waarop mijn kleindochter zit en die hebben nu het
schoolbestuur van deze christelijke basisschool ingegeven deze meester niet langer te
tolereren als onderwijskracht. Gevolg: ontslag, discussie, persberichten, uitbarstingen van
woede, half Holland op de kop.

Belangrijkste vraag in deze discussie is vanzelfsprekend: is dit alles toch niet te streng? Wat
heeft een schoolleiding te maken met het privéleven van een leerkracht? Over de vraag
of mensen van gelijk geslacht mogen samenwonen wordt bovendien in kerkelijke kringen
heel verschillend gedacht. In mijn Amsterdamse jaren had ik meer samenwonende collega's
die homofiel of lesbisch waren dan ik op twee handen tellen kon. Dat de Bijbel niets wil
weten van tegennatuurlijke relaties, lijkt me helder. Maar je zult maar met een homofiele
natuur geboren zijn… Dan is alleen al de gedachte aan iemand van het andere geslacht
tegennatuurlijk.

Terug naar Oegstgeest. Een getrouwde man, die de Bijbel omarmt 'van kaft tot kaft', komt
er eindelijk voor uit dat hij homo is. Stel je voor: wat een ellendige tijd moet daaraan zijn
voorafgegaan! Wat een innerlijke strijd! Wat een geestelijk gevecht, met jezelf, met je
partner, met God! Dat je dat geen leven lang kunt volhouden, kan ik begrijpen. Maar dat je
dan je zieke partner verlaat en zonder officieel gescheiden te zijn huis en haard en misschien
nog wel meer met een ander deelt… In weinig dingen was Jezus zo streng als juist hierin.
Jezus was in het algemeen helemaal niet streng. Tot afgrijzen van Farizeeërs en andere
Schriftgeleerden was Hij op menig punt zo mild als de liefde maar zijn kan. Maar als het ging
over overspel… Ja, een vrouw die op heterdaad betrapt werd, liet Hij vrijuit gaan, zeker.
Maar dan wel onder het motto: 'Zondig niet weer.' Geen haar op zijn hoofd die eraan dacht
haar leefstijl goed te keuren.

Kun je als christelijke school een leerkracht voor de klas hebben die niet in de geest van
Christus leeft, iemand die aan de drank is of vloekt, liegt en bedriegt, misbruik of overspel
pleegt? Kun je als kerk een dominee tolereren die de leefregels van Jezus aan zijn laars lapt?
Kun je als christelijke partij of vereniging iemand handhaven die overduidelijk de woorden

van Christus negeert? Het lijkt mij tamelijk onchristelijk de leiding van een christelijke
vereniging te verwijten dat die een gemeenschap wil waarin de liefde van Christus
voorbeeldig present is. Kerken, scholen en partijen zijn nu eenmaal geen waardevrije
bedrijven…

Intussen is het dan wel de vraag waar precies de grenzen liggen én wie in dit soort kwesties
moreel bevoegd is om te oordelen… Ben ik dat? Weet ik van de hoed en de rand? Heb
ik die meester zelf gesproken? Wat vindt zijn vrouw ervan? Wilde die misschien zelf
niet eens blijven samenleven met een man die verliefd was op een ander? Ken ik dat
schoolbestuur persoonlijk? Dat bedoel ik. Dus moet ik nu eigenlijk mijn mond houden. Ik
moet 'gereformeerd streng' zijn, vooral voor mijzelf. Heel streng.

André F. Troost

De heer Stil is echt wat je noemt een geneesheer. Hoe dikwijls heb ik juist als pastor meegemaakt dat een verwijzing naar dokter Stil mocht leiden tot een opmerkelijk herstel! Ik bedoel dan niet zozeer een hint die grootsprekers maant hun spreekorgaan tot zwijgen te brengen, maar het pastoraal advies genezing te zoeken in de stilte. In alle ernst: de wereld is vol van geluiden en al die geluiden nestelen zich van lieverlee in ons hoofd. Ze zetten zich vast op de harde schijf van onze ziel en blijven maar kwekken en kakelen, knorren en kreunen. Als je niet oppast zou je er gek van kunnen worden en sommigen worden dat dan ook – met excuus voor de lelijke uitdrukking, want ik bedoel natuurlijk ‘psychisch gestoord’.

Het gebed kan een weldadig landschap van stilte zijn. Helend, genezend, vernieuwend. Maar niet wanneer we zelfs onze gebeden volproppen met woorden, woorden en nog eens woorden. Ook wat dit betreft bied ik u nederig mijn excuses aan, want wij predikanten weten zelf nauwelijks van ophouden. Wij praten en preken en bidden maar door. Zelden komen we tot zwijgen. Om dit gebrek enigszins te verkleinen, houd ik dan ook welbewust elke zondagmorgen een minuut of wat mijn mond, voordat wij samen het Onze Vader bidden.

Bidden is ook: zwijgen. Stil worden voor het Aangezicht van de Eeuwige. De Deense filosoof Sören Kierkegaard zei: ‘Hoe aandachtiger en innerlijker mijn bidden werd, hoe minder ik te zeggen had. Op het laatst werd ik helemaal stil. Ik werd – en dat is misschien nog een grotere tegenstelling met spreken – ik werd iemand die luisterde. Eerst dacht ik dat bidden spreken was. Maar ik leerde dat bidden niet louter zwijgen is, maar luisteren. Zo is het: bidden wil zeggen stil worden en stil zijn en wachten tot degene die bidt God hoort.’

Weet u welke volksfilosoof dit ook begreep? Toon Hermans. Over zijn kerkgang schreef hij ooit zeer diepzinnig: ‘Ik wil niet komen bidden om te krijgen, / zoals een kind dat om een snoepje zeurt, / ik wil hier stil wat zitten en wat zwijgen, / misschien dat er met mij dan iets gebeurt.’

Ik moest aan dit en nog veel meer denken toen ik onlangs een gedachte onder ogen kreeg die ontleend is aan een boek dat getiteld is Bidden, gewoon doen. In dat boek schrijft de bijbelleraar David Pawson over het gebed het volgende: ‘Bij gebed gaat het er niet om dat je een bepaalde techniek beheerst, maar dat je vaak in Zijn tegenwoordigheid komt. Veel mensen zoeken naar een gebedsmethode, en ontwikkelen een ritueel, maar zo krijg je geen relatie. En nu gooi ik een knuppel in het hoenderhok als ik zeg dat de Bijbel het nergens heeft over wat we stille tijd noemen. Er staat: “Bidt zonder ophouden.” Er staat niet: “Houd stille tijd.” Denk hier eens even over na en bedenk wat het impliceert. Als ik tegen mijn vrouw zou zeggen: “Ik houd iedere woensdag- en vrijdagavond van je, precies om half tien. Ik geef je een half uur van mijn tijd en ik zet de wekker. Wat vind je ervan?” Onderhoud je zo een relatie? Ik geloof dus niet dat het gaat om het beheersen van bepaalde gebedstechnieken, maar dat je in de tegenwoordigheid van God moet leren blijven.’

Gebed. Soms denk ik: hebben we elkaar niet onbedoeld wijsgemaakt dat gebed en bed bij elkaar horen? Morgengebed, avondgebed – we bidden als we het bed verlaten en we bidden als we er weer in gaan. Daar is niets mis mee, maar of je op die momenten werkelijk tot stilte kunt komen… Vaak is Klaas dan nog erg actief, als u begrijpt wat ik bedoel. Bidden kun je op de ‘gekste’ momenten. Bidden mag je als je gestoord dreigt te raken van alle geluiden om je heen. Biddend trek je je terug, zoals een leger zich naar de kazerne terugtrekt als de strijd onhoudbaar wordt. In de stilte voor Gods aangezicht mag je herstellen, op adem komen, Hem en je zelf weer vinden. Bidden is niet: voortdurend je ziel laten praten. Bidden is veel vaker: het praten laten.

André F. Troost

Ik kan me niet voorstellen dat Hendrikse zal beweren dat ook Jezus niet bestaat. Vriend en vijand zijn het er over eens dat Jezus ooit heeft geleefd. Nee, ik vermoed dat mijn collega Klaas zal gaan zeggen dat we van Jezus iemand hebben gemaakt die mooier en groter is dan Hij in werkelijkheid was. Een goed mens, maar geen God!

Nu ben ik de eerste die erkennen zal dat er vragen rondom Jezus zijn, juist ook voor de aandachtige bijbellezer. In juli 2011 was het veertig jaar geleden dat ik als jongeman in Goudriaan, in de Alblasserwaard, voor het eerst in mijn leven voorging in een kerkdienst. Vanaf die dag heb ik het evangelie van Jezus Christus mogen verkondigen. Met vreugde en overtuiging. Toen ik bevestigd werd tot jeugdwerkpredikant, in 1972 in de Grote of Catharijnekerk te Heusden, koos ik als intredetekst Openbaring 7:17, ‘Het Lam zal hen weiden’. Hem als onze Heiland en Verlosser te verkondigen in eigentijdse taal is nog altijd mijn lust en mijn leven en ik hoop en bid dat dit zo zal blijven tot mijn laatste snik. Maar vanzelfsprekend is dat allerminst! Veeleer een wonder.

Als jongeman dacht ik dat dit niet al te moeilijk kon zijn. De catechismus wees de weg. Onze enige troost, in leven en sterven: dat ik niet van mijzelf, maar van mijn trouwe Zaligmaker Jezus Christus ben, die voor mij volkomen heeft betaald. God zij geprezen!

Ten diepste geloof en beleef ik dit nog altijd zo. Theologisch ben ik wat dat betreft geen millimeter verschoven in die veertig jaar. Niet naar links, niet naar rechts. Ik ga nog steeds op de weg van die eerste zondag van de catechismus.

Toch kan ik moeilijk beweren dat er niets veranderd is. Ik heb er in de loop van die veertig jaren vragen bij gekregen. Vragen die in die catechismus niet of nauwelijks behandeld worden. Zal ik de belangrijkste vraag noemen? Die vraag is: waarom wist Jezus niet op welk moment Hij, de Zoon des mensen, wederkomen zou? Hij zei het zelf: alleen de Vader kent die dag. Dat uur was noch Hem noch de engelen bekend.

Ik begon mij gaandeweg steeds meer af te vragen hoe dat nu toch kon. Aannemend dat Jezus God was, begreep ik niet waarom God niet wist wat alleen God bleek te weten. Een soortgelijke vraag kwam bij me op telkens als het Goede Vrijdag was. ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij Mij verlaten?’ Hoe kan God nu God verlaten?

Op al die vragen vond ik natuurlijk wel mooie theologische antwoorden, maar echt bevredigen konden die me niet. Daar kwam nog bij dat ik in mijn Amsterdamse jaren oog kreeg voor de zogenaamde termijnteksten. Jezus zei wel dat Hij niet wist wanneer de Zoon des mensen komen zou, maar tegelijkertijd zei Hij tegen zijn vrienden dat het op korte termijn zou gebeuren. Sommigen zouden de dood niet smaken voordat de Zoon des mensen kwam. Ze zouden op hun zendingsreizen nog niet alle steden van Israël aangedaan hebben. Nog tijdens hun generatie zou de Grote Dag aanbreken! Paulus en de andere apostelen spraken en schreven natuurlijk in diezelfde lijn. De Heer is nabij! Hij had het zelf gezegd: ‘Zie, Ik kom spoedig!’ Maar anno nu moet Hij nog altijd komen…

Eerlijk gezegd had ik soms, dwalend langs de Amsterdamse grachten in de jaren waarin in missionair predikant in Mokum was en zo goed als elke zondagavond voorging in de Engelse Kerk aan het Begijnhof, de neiging mijn toga aan de kapstok te hangen. Na afloop van menige dienst en op diverse bijbelkringen in een zaal aan de Nieuwezijds Voorburgwal stelden mensen van allerlei slag mij de meest indringende vragen over God en de Bijbel, terwijl ik zelf rondliep met huizenhoge vragen zoals de kwesties die ik hierboven noemde.

Denk niet dat ik op de kansel stond zonder zelf iets van het evangelie te geloven, want dat was gelukkig zeker niet het geval. Maar de vreugde van de verkondiging werd wel vaak overspoeld door een tsunami aan vragen die mijn ziel op de kop zetten. Hoe zat dat toch met Jezus?

Twee boeken schreef ik om enigszins orde op zaken te stellen, voor mijzelf en voor anderen. Want ik merkte wel dat de meeste mensen met wie ik over deze vragen sprak, er ook geen raad mee wisten.

Vraag nummer een bleek nog niet eens zo heel moeilijk, ontdekte ik. Jezus had zich gewoon ‘vergist’. Vergissen is menselijk en Jezus was niet alleen God maar ook mens. Bovendien, als Jezus God was, kon Hij berouw krijgen en terugkomen op zijn plan, want God kan nu eenmaal berouw krijgen, zoals bleek bij Jona in Nineve. Dus dat het Laatste Oordeel werd uitgesteld was niet onbegrijpelijk – God geeft de wereld nog een kans, al twintig eeuwen lang.

Iets in die geest heb ik opgeschreven in mijn boek Dat koninkrijk van U. Voor mij zitten er aan dit antwoord weliswaar nog een heleboel vragen, maar ik wil niet kritischer zijn dan nodig is, dus zeg ik uit de grond van mijn hart: met deze oplossing kan ik verder: Gods heeft geduld met ons!

Dat wil zeggen, dat zou het geval kunnen zijn, als Jezus niet ook had gezegd dat alleen de Vader weet wanneer die Grote Dag komen zal. Dat blijft vreemd: God (de Vader) weet iets wat God (Jezus) niet weet. Rara, hoe kan dat?

Daar komt nog iets bij. De evangelist Johannes zegt dat Christus, het Woord, bij God was en dat het Woord God was. Maar hoe moet ik mij dat voorstellen? Zo’n evangelist schrijft dat toch om je een heldere visie te geven? Maar wat ik voor me zie is volstrekt onbegrijpelijk. Jezus was bij God. Dat kan ik begrijpen, heel goed zelfs. Maar was Jezus dan zelf ook God? Zou Johannes echt willen zeggen dat God bij God was? Maar dat is toch net zo onbegrijpelijk als de gedachte dat God van God verlaten zou zijn? Ik ben dominee geweest in verschillende plaatsen, maar noch in Brabant, noch in Zuid-Holland, noch op de Veluwe, noch in het Amsterdamse heb ik dat aan iemand uit kunnen leggen, al heb ik het met hart en ziel zo’n jaar of dertig geprobeerd. Ik begreep het zelf eigenlijk ook niet.

Nu kan en wil ik best leven met de gedachte dat een mens niet alles kan weten en dat het evangelie ten diepste een geheimenis is, maar zolang ik het gevoel heb dat dit soort reacties doekjes voor het bloeden zijn, zoek ik verder.

Zo begon ik me af te vragen of mensen als Kuitert misschien toch niet gelijk hadden. Hij en anderen verkondigden steeds luider: Jezus is God niet. Jezus is een gewoon mens, die in de loop van de kerkgeschiedenis opgehemeld is en door mensen tot God is gemáákt. In de Bijbel zie je dat al, zo stellen zij. En Hendrikse is een fan van Kuitert…

Ik kwam in de verleiding om in deze vrijzinnige trant te denken en mee te gaan met wat zo langzamerhand half Holland denkt: Jezus is niet meer dan een bijzonder goed mens die alleen in de ogen van sommige volgelingen God zelf is. Logisch dat Hij niet alles wist! Men heeft gewoon van Jezus God gemáákt! Zo ontstond in de vierde eeuw de geloofsbelijdenis van Nicea, die stelt dat Jezus God uit God is, waarachtig God uit waarachtig God.

Ik geef toe: heel indrukwekkend, heel poëtisch, maar geen helpend medicijn voor wie rondloopt met de vraag waarom de Vader iets wist wat de Zoon niet bleek te weten. Trouwens, hoe kan een zoon nu gelijk zijn aan zijn vader? Dat kan toch per definitie niet? Een zoon is toch juist een zoon omdat hij niet zijn vader is? Ze mogen sprekend op elkaar lijken, de een mag voor de ander het woord doen, ze mogen één zijn in hun manier van denken en praten, maar ze blijven twee verschillende personen. En dan niet binnen één ‘wezen’, maar gewoon, naast en los van elkaar.

Natuurlijk las ik ook andere boeken. Bijvoorbeeld boeken van Kuiterts tegenspeler Van de Beek, die stelt dat je geen christen bent als je niet gelooft dat Jezus God is. Heel deftig spreken we dan van een verschil tussen lage en hoge christologie. Laag: Jezus is mens, hooguit vol van de Geest en pas later beschouwd als God. Hoog: Jezus is God, God uit God, tweede persoon van het ene goddelijk Wezen, waarachtig God, dus geheel in de lijn van de geloofsbelijdenis van Nicea. 

Op een dag, zoekend naar een antwoord op mijn vragen, stuitte ik op enkele kanttekeningen in de oude Statenvertaling. Op enkele plaatsen in het Oude Testament is sprake van ‘de Engel des Heren’. Telkens als die Engel des Heren sprekend wordt ingevoerd, blijkt hij dingen te zeggen die even later ongeveer zo of zelfs precies zo ook door de Eeuwige worden gezegd. Nu zeggen de oude, rechtzinnige theologen die in de 17^e eeuw die kanttekeningen maakten bij de Statenvertaling, dat die Engel des Heren Christus is. Zij zeggen er overigens bij (maar dat gaat mij te ver) dat die Engel des Heren gelijk is aan de Eeuwige. Bij verschillende plaatsen in de Bijbel maken ze deze opmerking, heel frappant. Waarom frappant? Omdat in Maleachi 3:1 de komende messias ‘de Engel van het verbond’ wordt genoemd. Kortom, die orthodoxe kanttekenaren zuigen niet iets uit hun duim,  maar slaan de spijker op de kop. Ik bedoel: de messias blijkt in de Bijbel als Engel aangeduid te worden.

Ik begon me af te vragen of hier niet een antwoord was te vinden op vragen die ik nog steeds over Jezus had. Was Hij niet een engel, die soms precies zei wat God sprak, maar soms toch net iets anders? Dat zou veel kunnen verklaren, dacht ik…

Al gauw ontdekte ik dat je niet kunt zeggen dat Jezus zomaar een engel is. In de vroege kerkgeschiedenis heeft ene Arius dat beweerd en tot op heden staat hij als ketter te boek. Ik wil die kant niet op. Waarom niet? Omdat in de brief aan de Kolossenzen staat dat in Christus de wereld is geschapen, alles (!) in de hemel en op de aarde. Sterker nog: alles is door Hem en voor Hem geschapen. Je krijgt haast de indruk dat Hij de Schepper is. Maar dat lijkt maar zo; de Eeuwige heeft Hem, het Woord, gebruikt als middel bij de schepping. Christus, Woord en Licht, was het middel in Gods hand om van de aarde iets moois te maken. Je zou kunnen zeggen: als Woord en Licht ging Christus door de chaos die de aarde was en maakte er op Gods bevel iets moois van.  ‘Alles door Hem geschapen’.

Al met al betekent dit dan ook dat Christus de engelen schiep. Dus kan Hij onmogelijk zelf een geschapen engel zijn. Trouwens, engel betekent ‘boodschapper’. Dat zegt eigenlijk nog niets over de persoon die zo’n boodschapper is. Iedereen, van hoog tot laag, kan een boodschapper zijn.

Nee, ik geloof niet dat Jezus een gewone engel is. Hij is – en nu zit ik dus in de lijn van de brief aan de Kolossenzen – de Engel die de engelen heeft geschapen! In mijn tweede boek, Engel naast God, heb ik dat willen zeggen. En waarom? Omdat ik van die vrijzinnige verhalen niets geloof. En mocht Klaas Hendrikse nu gaan beweren dat Jezus net als Klaas ook niet geloofde dat God bestond, dan kan hij beter de hele Bijbel in de prullenbak stoppen. Als er één geloofde dat God bestond, dan Jezus wel. Ja, als ik de Bijbel aan de kant leg, kan ik anders theologiseren. Maar dat wil ik niet. We hebben de Bijbel als een kostbaar geschenk van de Geest aanvaard. Zolang je lid bent van de kerk, dien je die Bijbel dan ook dankbaar als lees- en leefregel te hanteren. Niet omdat het moet, maar omdat het een verrukkelijk verhaal van Gods liefde is.

Terug naar Jezus. Geen gewone engel. Wel een Bode van de Allerhoogste. De Bijbel noemt Hem ook wel profeet, wat ongeveer hetzelfde is.

De Bijbel heeft vele namen voor Jezus. De Bijbel noemt Hem ook Zoon des mensen en hogepriester en lam en koning en meester en knecht en zo zou ik nog wel even door kunnen gaan. De Bijbel – en nu komt wat ik ten diepste zeggen wil – noemt Hem ook wel god. Althans, in sommige vertalingen, die berusten op bepaalde handschriften, is dat op enkele plaatsen duidelijk het geval. Geen wonder: Israël geloofde dat de koning naar Gods hart een god was. Als bijvoorbeeld in Psalm 45 de messiaanse koning wordt geschilderd, wordt hij als god aangesproken. Daar bedoelde Israël niet mee te zeggen dat die gezalfde vorst de Eeuwige zelf zou zijn. De Eeuwige zalft niet zichzelf. In dat geval zou Hij ook nooit Knecht des Heren zijn genoemd. Nee, Israël was wat dat betreft niet geheel anders dan de andere volken. Men noemde – zij het in Israël zeer terughoudend – allerlei hemelwezens goden. Vandaar dat de Eeuwige wel de God der goden wordt genoemd. Hij bestuurt de raad der goden, zo kun je in meer dan een psalm lezen. In zijn boek Wie is Jezus Christus? (Kampen 2010:96) zegt Eginhard Meijering dan ook: ‘In het latere jodendom sprak men wel over een lagere God, die de hoogste God openbaart. De wortel hiervan is al in het Oude Testament te vinden, waar in sommige verhalen waarin God onder de mensen verschijnt ook wel wordt gezegd dat de Engel van God verschijnt. Daarop zijn joden blijven doordenken. Het is niet waar dat het jodendom ten tijde van Jezus strikt monotheïstisch was, dus maar in één God wilde geloven. In de gemeenschap van Qumran schijnt de verwachting te hebben geleefd dat de door God zelf aangestelde Rechter, ook wel de Zoon van de Allerhoogste genoemd, op het einde der tijden het oordeel over de mensen zal uitspreken. Dit lijkt niet ver af te staan van christelijke voorstellingen omtrent Jezus.’

In feite knoop ik in mijn visie aan bij deze gedachte. Ik had niet verwacht dat mijn boek Engel naast God zo veel belangstelling ook van doorgewinterde theologen zou krijgen, anders had ik het een en ander meer uitgewerkt en onderbouwd. Ik dacht een eenvoudige bijbelstudie te schrijven…

Ten diepste probeer ik een weg te vinden tussen die van Kuitert en Van de Beek in. Als ik spontaan moest kiezen, koos ik direct voor de laatste. Maar ik wil mijn eigen weg gaan en doe dat ook. Kuitert kun je alleen volgen als je de Bijbel loslaat en dat kan en wil ik niet. Van de Beek kun je alleen volgen als je bepaalde bijbelteksten dik onderstreept en met een bril uit Nicea bekijkt én als je (allicht ongewild) bereid bent het Israël nog moeilijker te maken dan het toch al is om in Jezus de messias te zien. Voor Israël is immers de gedachte dat de messias de Eeuwige zelf zou zijn, onacceptabel. Wie of wat de messias ook moge zijn, de Eeuwige zelf is de messias niet. Hoe zou dat kunnen? De messias zal door de Eeuwige worden gezónden als de koning der joden. Ik denk dat deze zienswijze van Israël juist is.

En laat nu juist die gedachte overheersend zijn ook in ‘onze’ Bijbel! Nergens lees ik dat God zelf tot ons kwam. Nergens. Altijd weer lees ik dat God zijn Zoon zond. Wie Hij was? Hij lag als een kind in de schoot van zijn Vader, zegt Johannes. Hij was bij God. En dan voegt Johannes eraan toe: Hij was God. Het Woord was God!

Maar – daar heb je die vraag weer! – hoe kan iemand nu bij X zijn en zelf X zijn? Mijn antwoord is: dat kan alleen als die X een titel is en geen naam. En dat is hier het geval! God is geen naam, maar een titel. God betekent zoiets als hemelse hoogheid. Dé hemelse Hoogheid is de Ene wiens naam de Eeuwige is, Ik ben die Ik ben. Maar Jezus was ook een hemelse hoogheid! Lees maar in Daniël 7! Daar wordt God geschilderd als een oude wijze. Voor Hem wordt iemand geleid die met de wolken komt en eruitziet als een mens. De Zoon des mensen! Christus is van hemelse komaf. Ook Hij is een goddelijke hoogheid. ‘Mijn Heer en mijn God!’ Maar Hij is de Eeuwige niet. De jonge is de oude niet. De Zoon des mensen is niet de God der goden. Hij was bij God en is zelf ook een goddelijk wezen.

Deze Zoon des mensen nu is aangewezen door de Eeuwige, ‘verwekt’ (figuurlijk bedoeld: aangesteld), gezalfd om koning, priester en profeet (bode, engel) te zijn. Niet voor eeuwig trouwens. Want ooit, als alles is voltooid, zal Hij het koningschap weer overdragen aan de Eeuwige, zodat God zal zijn alles in allen, de Ene.

Ik ben bang dat iets dergelijks niet in dat nieuwe boek van Hendrikse zal staan. De Jezus van Klaas Hendrikse is, vrees ik, hooguit een Jan Klaassen, ‘een dommig persoon met een gouden hart’. Dat Jezus een gouden hart had, vinden we allemaal. Maar dat Jezus geloofde dat God echt bestond, zal Klaas Hendrikse wel ‘dommig’ vinden. Hooguit een respectabele gewoonte uit lang vervlogen tijden.

Ik denk daar anders over. Totaal anders. Dat gouden hart had Christus te danken aan de Geest van zijn Vader, van wie Hij hartstochtelijk en volkomen terecht geloofde dat Hij bestond. Christus wist dat niet door geloof maar dankzij persoonlijke ervaring. Toegegeven: dat kan ik niet bewijzen. Dat geloof ik. Met mijn hand op de Bijbel. Christus was zelf van goddelijke komaf, lid van de goddelijke familie. Familie? Ja, in Psalm 82 lees ik dat de Eeuwige de een en de ander zonen van de Allerhoogste noemt, goden zelfs. In Johannes 10 herinnert Jezus daar de joodse leiders aan, als ze kritiek op Hem hebben.

Ik denk dat Johannes al in hoofdstuk 1 daarop zinspeelt als Hij zegt dat Christus bij God was en zelf ook God was. De Zoon van God was ook God! Niet zo God als zijn Vader, maar toch! Het is tegelijkertijd waar: ‘Ik en de Vader zijn één.’ En: ‘De Vader is meer dan Ik.’ Ik denk dat Johannes daarom dan ook – anders dan de andere evangelisten – zijn evangelieboek afsluit met de vermelding van het feit dat Jezus zijn Vader mijn God noemt, terwijl op zijn beurt Tomas Jezus God noemt. Tomas roept uit: ‘Mijn Heer en mijn God!’ Jezus heeft zijn God, dé God, de God der goden. Maar wat Tomas betreft mag Jezus diezelfde titel dragen. God heeft Hem verwekt, opgewekt. Hij blijkt geen mens, Hij blijkt (nee, niet de enige, waarachtige God, maar wel) een levende god te zijn, dé unieke Zoon van God! In Hem is als het ware de Eeuwige zelf naar ons toegekomen!

Jezus is niet de Vader. Daarom wist Hij ook niet alles wat zijn Vader wist. Het uur van zijn wederkomst, bijvoorbeeld. Een zoon is nu eenmaal zijn vader niet. Je moet een helder onderscheid maken. Niet voor niets zegt Jezus zelf (en wie zou het beter weten?): ‘Dit nu is het eeuwige leven, dat zij U kennen, de enige waarachtige God, en Jezus Christus, die U gezonden hebt’ (Johannes 17:3). Let wel: God én Jezus. Woorden om over na te denken…

Jezus is Gods Geliefde, zijn Kroonprins, zijn Zoon, de Engel van zijn verbond, Profeet, Priester en Koning. Daarom aanbidden wij – zonder enige noodzaak te spreken over drie personen in één goddelijk Wezen – met volle overtuiging Vader, Zoon en heilige Geest. In de drie-enige naam zijn wij gedoopt! Lof zij de Vader en de Zoon en de heilige Geest, nu en in de eeuwen der eeuwen.

 Heusden aan de Maas, zomer 2011

—
Wilt u reageren op dit artikel? Mail uw reactie naar de auteur, André Troost. U krijgt van hem een persoonlijke reactie. U kunt mailen naar a.f.troost@wanadoo.nl.

U bent mijn Heer,
een oor voor al mijn vragen –
hoe bang, met U wil ik de toekomst wagen,
voor U leg ik mijn wapens neer.

U bent mijn gids,
U leidt uw kudde verder,
al dondert onweer, U bent onze herder,
mij deert geen vuur, geen bliksemflits.

U bent mijn zon,
het Woord van den beginne,
het licht dat elke nacht zal overwinnen,
beeld van de Ene: Zoon van God.

U bent mijn weg,
het smalle pad naar morgen,
de deur waarachter ik heelhuids geborgen
mij zorgeloos te slapen leg.

U bent mijn rots,
op U kan ik vertrouwen,
op U alleen een sterke vesting bouwen,
mijn goede grond, mijn goede God!

U bent mijn brood,
het manna van hierboven,
beproefd door vuur, door vlammen in een oven –
uw brood behoedt ons voor de dood.

U bent mijn drank,
U bent mijn levend water,
mijn wijn, mijn wijnstok, landman is de Vader –
die snoeit. U voedt mij als uw rank.

U bent mijn lot,
mijn toekomst, mijn verleden,
mijn levensloop, mijn zijn, mijn hier en heden,
mijn een en al, mijn Heer, mijn God!

André F. Troost